Gubbeluosa (ruoššaluosa) bivdofidnut jođus Deanus Norgga ja Suoma virgeoapmahaččaid geahču vuolde

Detnui eai mieđihan dán geassái spiehkastatlobiid atlánttaluosa bivdui, muhto gubbeluosa bivdui Suoma beale Detnui mieđihedje 16 spiehkastatlobi. Daiguin ledje Suoma bealde bivdán suoidnemánu 20. beaivve rádjai sullii 1 700 gubbeluosa.

Suoma ja Norgga virgeoapmahaččat árvvoštalle miessemánus 2025 earret eará vejolaš áitagiid, mat šaddet gubbeluossabivdosis atlánttalussii, ja sohpe ovddalgihtii doaibmabijuin, maid váldet atnui, jos hehttehusat čuožžilivčče ovdamearkka dihte Deanu luosa goargŋumii. Suopmelaš-norgalaš virgeoapmahašbargojoavku čuovvu dego leat ovddalgihtii soahpan Norgga gubbeluosa bivdobuođu doaimma ja vihkkehallá divvu doaibmabijuid dárbbu. Maiddái Deanu gustovaš guolástannjuolggadus eaktuda nana ovttasbarggu kránnjáriikkain dán sullasaš gubbeluossafidnuin. Norgga gubbeluossabivdosis leat dán jagi guokte mearddi lágan bivdorusttega buođu vulobealde johkii goargŋu atlánttaluosaide ja gubbeluosaide ja golbma ráiggi, mat stivrejit jogas dálvádan luosaid, vuorruid, luoitit vulos. Joga rastá leat huksen alumiidnastákkuin stivrenáiddi, mii hehtte guliid goargŋumis bivdorusttegiid meattá. Bivdorusttegii vuodjan luosat stivrejuvvojit joatkit goargŋuma gođđosajiidasaset Deanu bajás, muhto gubbeluosaid goargŋunmátki nohká guollegoddinfatnasii.

Go čuolmmat čuožžilit, luosa goargŋuma sihkkarastima várás geahččalit vuosttas muttu doaibmabidjun buoridit bivdosiid geasuheaddjin atlánttaluosaide ovdamearkka dihte nu, ahte lasihit golgama dakko, gokko dat čákŋet čađa. Nuppi muttus čákŋanráiggit sáhttet sirdojuvvot dahje lasihuvvot. Maŋimuš muttus cagganáidái sáhttet dahkat ráiggiid. Doaibmabijut leat smihttojuvvon maiddái dan várás, ahte jogas merrii luoiti vuorrut ja luossaveajehat čoagganit buođu bajábeallai.

Doaibmabijuid leat ollašuhttán geabbilit ja dárbbu mielde. Ovdamearkka dihte maŋŋebárgga 15.7. bivdosa vulobealde oidne luossaoaivádaga, mas ledje sullii 400 atlánttaluosa, ja bivdosa cagganáidái rahpe ráiggi, vai guolit besset goargŋut johtilit bivdosa meattá.

“Dán rádjai gubbeluossabivdosa geavaheapmi lea mannan čielgasit buorebut go 2023, vaikko dilli gáibida dárkilis čuovvuma ja reagerema dárbbašettiin”, cealká ráđđádalli virgeolmmoš Tapio Hakaste eana- ja meahccedoalloministeriijas. Virgeoapmahašbargojoavku čoahkkanii guorahallat Deanu dili maŋimus gaskavahku 16.7.

Norgga Seaiddá (Deanušaldis sullii 5 kilomehtera meara guvlui) gubbeluossabivdosiin leat bivdán sotnabeaivve 20.7. rádjai sullii 16 100 Detnui gorgŋon gubbeluosa, ja luoitán bivdosis sullii 580 atlánttaluosa vuossárgga 21.7. rádjai. Atlánttaluosat leat dasa lassin beassan bivdosa meattá, dego maiddái gubbeluosat.

Cagganáiddi ja gubbeluosabivdosa doaimma dárkot máŋggain sierra vugiin

Gubbeluossabivdosa ja cagganáiddi doaibmama dárkot norgalaččat máŋggain sierra vugiin. Bivdosa dikšumis vástida Norgga virgeoapmahaš (Veterinærinstituttet; šibitmedisiidnainstiuthtta), man anus cagganáiddi ja gubbeluossabivdosa gohcimis leat videogohcin, dronat ja beaivválaš buokčaleamit. Dasa lassin gubbeluossabivdosa doaimma čuvodettiin ávkkástallet Deanu Buolbmága skádjaseasana goargŋuluossačuovvulahttima bohtosiiguin.

Suoma Luondduriggodatguovddáš LUKE ja Norgga dutkanlágádus NINA (Norsk institutt for naturforskning; Norgga luonddudiehtaga instituhtta) čađahit iežaset dutkamuššan merrii vuoddji luossaveajehiid dahjege luossasmolttaid telemetriačuovvolahttima Deanus. Fidnus čielggadit, mo Seaiddá gubbeluossabivdosa deaivvadeapmi čuohcá smolttaid vulos luoitimii ja láhttemii. Vástideaddji dutkamuša eai fidnen ollašuhttit ruovttoluotta johkii goargŋu ollesšattot luosaide, muhto dutkánlágádus NINA čuovvolahttá atlánttaluosaid meari bivdosa vulobealde johtti skádjaseasanmetodain ja maiddái buođu lahka.

Gubbeluosa bivdet Suomas dán gease 16 spiehkastatlobiin

Lappi EJB-guovddáš lea mieđihan 16 spiehkastatlobi gubbeluosa čuozihuvvon bivdofidnuide Suoma beale oasis Deanu. Bivdovugiid ovdánahtte 2023 nu, ahte ovttastedje Luondduriggodatguovddáža ja Deanu báikkálaš guollebivdiid dieđu ja máhtu, ulbmilin lei gávdnat dakkár bivdovugiid, báikkiid ja áiggiid, gos atlánttaluosaid eai fidne oalgesálašin.

Spiehkastatlobiid čuovvu bivdu čađahuvvo ovddemustá gubbeluosa bivdui bures heivvolaš coages guovlluin, gos luossa ii loavtte. Anus leat Deanu čázádaga guolástannjuolggadusa čuovvu mihtilmas bivdobiergasat dahjege njaŋggofierpmit ja golgadagat sihke stággo- ja vuoggabiergasat. Dat oasil dahká vejolažžan Deanu sápmelaš guollebivdokultuvrra bajásdoallama dilis, mas atlánttaluosa ii sáhte bivdit. Bivdofidnuid lassin gubbeluosa sáhttá bivdit fidnuid olggobealde guolástannjuolggadusaid čuovvu dábálaš bivdovugiin. Sálašin fidnejuvvon gubbeluosaid galgá geavahit biebmun dahje jávkadit áššálaččat.

Bivdofidnut bearráigehččojuvvojit raporteren- ja almmuhangeatnegasvuođain, mii lea oassin lobi. Fidnuid guolástanvuoigatvuođa njunušhálddašeaddjit raporterejit vahkkosaččat fidnejuvvon gubbeluossasállaša, luitojuvvon atlánttaluosaid meari sihke eará sálašin váldojuvvon guollešlájaid meriid Lappi EJB-guovddážii.

Spiehkastatlobiiguin leat sotnabeaivve 20.7. rádjai almmuhan, ahte Suoma bealde leat fidnen sálašin buohkanassii sullii 1 745 gubbeluosa. Gubbeluosa oalgesálašin leat raporteren 57 atlánttaluosa, mat leat luitojuvvon. Luossaoalgesállašiid leat lihkostuvvan garvit bures, mii lea erenoamáš dehálaš Deanu heajos luossadili dihte. Bivdu spiehkastatlobiiguin joatkašuvvá borgemánu 15. beaivve rádjai.

Deanu čázádaga guolástannjuolggadusa 40 § čuovvu spiehkastatlobiid guollebivdui kultur- ja oahpahusdárkkuhussii ohce Lappi EJB-guovddážis oktii buot 8 stuhka. Dušše okta spiehkastatlohpi mieđihuvvui čuovžža bivdui. Lappi EJB-guovddáš celkkii, ahte atlánttaluosa náliid heajos ekologalaš dilli ii dán jagi suova lobiid mieđiheami atlánttaluosa bivdui appa kultur- ja oahpahusdárkkuhusas.